«Бозоқ» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы
«Бозоқ» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-музейі елордасы Астана қаласының шетінде, Үркер және Ильинка шағынаудандарына жақын, Бұзықты көлінің маңында орналасқан. Жалпы аумағы 412 гектарды құрайды, бұл оны Қазақстандағы ең ірі ашық аспан астындағы музейлердің біріне айналдырады. «Бозоқ» қорық-музейі «Ұлы Даланың жеті қыры» ұлттық бағдарламасы аясында құрылған. Жобаның негізгі мақсаты - ежелгі және ортағасырлық тарихи-мәдени кешендерді сақтау, қайта жаңғырту және кеңінен таныту. Сонымен қатар, бұл кешен Астананың туризмдік әлеуетін арттыруға, шағын және орта бизнес пен жаңа жұмыс орындарын (1000-ға жуық маусымдық жұмыс) құруға бағытталған. Қалашықта энеолиттен бастап ортағасырларға дейінгі құрылыстар - резиденциялар, ғибадатханалар, тұрғын үйлер, шеберханалар, металл балқыту пештері, базарлар және петроглифтер қалпына келтірілуде. Басты кіреберістер - оңтүстік («Дешті-Қыпшақ» қақпасы) және солтүстік («Сарыарқа» қақпасы) бағыттарында орналасқан. Қақпа қабырғаларының биіктігі 7 метрден асады, ал бүкіл кешен 8,7 км сәндік дуалмен қоршалады.
«Бозоқ» қорық-музейі - тарих пен табиғатты, археология мен архитектураны, дәстүр мен жаңғыртуды біріктірген бірегей мәдени кешен. Ол Қазақстан мен Еуразия даласының өткенін терең танып-білуге мүмкіндік береді және келешек ұрпақ үшін баға жетпес мұра болып қала бермек.
Бозоқ қалашығы - қазіргі Қазақстан астанасының ерте және ортағасырлық тарихын бейнелейтін ірі археологиялық ескерткіштердің бірі. Бұл нысан еліміздің тарихи жадысы мен мәдени мұрасын зерделеуге бағытталған маңызды ғылыми негіз болып табылады. Ескерткіш Нұра ауданындағы Бұзықты көлінің шығыс жағалауында, Сарыарқаның орталық бөлігінде, Есіл, Селета, Шідерті, Нұра және Сарысу өзендерінің су айрығында орналасқан. Географиялық тұрғыда бұл өңір - Есілдің алқабына оңтүстіктен және солтүстіктен келіп қосылатын көптеген өзендермен ерекшеленетін, керуен жолдарының түйісу нүктесіне айналған табиғи транзиттік аймақ болып табылады. Осы бағытта Ұлы Жібек жолының тармақтары өткен.
Бозоқ қалашығы алғаш рет 1816 жылы Сібірден Орта Азияға саяхат жасаған саяхатшы Иван Шангиннің жазбаларында аталады. Ал 1929 - 1930 жылдары ескерткіште алғашқы археологиялық барлау жұмыстарын белгілі өлкетанушы Леонид Семенов жүргізді. Алайда ескерткіштің жүйелі археологиялық зерттелуі тек 1998 жылы академик Кемел Ақышевтің жетекшілігімен басталды. 1999 жылдан бастап бұл жерде тұрақты археологиялық зерттеулер жүргізілуде.
Бозоқ кешенінің құрылымы бірнеше тарихи кезеңдерге жататын нысандарды қамтиды: көне түркі дәуірінің киелі орны, ортағасырлық бекініс қалашық, Алтын Орда кезеңінің қорымдары, қыпшақтардың тұрақты тұрғын үйлері мен қыстаулары, сондай-ақ дамыған ирригациялық жүйелер. Жалпы кешен 40 гектар аумақты қамтиды. Археологиялық деректер бұл аумақтың алғаш рет VII ғасырда игеріле бастағанын көрсетеді. VI ғасырда Моңғолиядан батысқа қарай жылжыған көне түркілер бұл жерді әскери-әкімшілік мақсатта игеріп, Бұзықты көлінің шығыс жағалауында үш басты құрылымнан тұратын орталық бөлікті салған. Құрылымдар композициялық жағынан үш жапырақты гүл тәрізді болып орналасып, айналасы тереңдігі 2-3 м, ені 3-5 м арықпен қоршалған. Арықтардан алынған саз балшықтан бекініс қабырғалары тұрғызылған, олардың табаны 8 м, жоғарғы бөлігі 5 м, биіктігі 2-3 м болған.
X ғасырда бұл орынды қыпшақ тайпаларының қағандары резиденция ретінде пайдаланған. Олар бұрынғы құрылымдарды қайта жаңғыртып, қалаға жаңа келбет берген. Бақылау мұнаралары, күйдірілген кірпіштен салынған тұрғын үйлер тұрғызылып, шығыс бөлігінде егіншілік пен бау-бақша шаруашылығы дамыды. Қыпшақтар салған суару жүйесі Есіл өзенінің табиғи гидрографиялық ерекшеліктерін тиімді пайдаланып, маусымдық көлдерді ирригациялық арналар арқылы егіншілікке бейімдеген.
Бозоқ қалашығының ерекше археологиялық олжаларының бірі - жоғары мәртебелі жауынгер әйелдің жерлеу орны болып табылады. Бұл бейіт шамамен 700 жыл бұрын, моңғол дәуірінде салынған. Әйел жібекпен қапталған, інжу-маржанмен безендірілген бокка бас киім киіп, жартылай қымбат тастардан жасалған алқа, күміс білезіктер мен сырғалармен жерленген. Сонымен қатар қабірден темір найза, қанжар, күміс тостаған мен қола айна табылған. Бұл заттар жерленген әйелдің жоғары әлеуметтік мәртебесін айғақтайды.
Бозоқ қалашығының тарихи-мәдени маңызы оның Ұлы Жібек жолының керуен жолдары қиылысында орналасқан діни-мәдени орталық әрі әскери-әкімшілік маңызға ие бекініс болғандығын көрсетеді. Қалашық VII-XVII ғасырлар аралығында өмір сүріп, түрлі тарихи кезеңдерде түркі тайпаларының киелі орны, қыпшақтардың қонысы, аграрлық-өндірістік орталық ретінде дамыған. Қазба жұмыстары барысында табылған тұрмыстық заттар, қару-жарақ, зергерлік бұйымдар, тиындар мен құрылыс қалдықтары Қазақстанның ортағасырлық урбанизациялық үрдістерін сипаттайды.
Бозоқ қалашығы - Қазақстан далалық аймағындағы алғаш кең көлемде зерттелген ортағасырлық археологиялық нысан. Ескерткіш материалдары Еуразияның ортағасырлық археологиясы үшін маңызды дереккөзі болып табылады. Сонымен қатар, мұндағы кесенелер мен құрылыстар ислам дінінің Сарыарқа далалық өңіріне таралуының ерекшеліктерін де айқындауға мүмкіндік береді.
2018 жылы ежелгі Бозоқ қалашығының негізінде «Бозоқ» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-музейі құрылып, ашық аспан астындағы ұлттық археологиялық парк жобасын жүзеге асыру жұмыстары басталды. Жобаның басты мақсаты - Бозоқ қалашығын тарихи тұрғыда қайта жаңғырту және Қазақстан аумағындағы ежелгі және ортағасырлық тарихи-мәдени кешендерді сақтау мен танымал ету болып табылады.