«Отырар» мемлекеттік археологиялық музей - қорығы
Отырар мемлекеттік археологиялық музей-қорығы - Қазақстандағы тарихи-мәдени мұраны сақтау, зерттеу және насихаттау мақсатында құрылған ірі ғылыми-мәдени мекемелердің бірі. Музей 1979 жылғы 11 мамырда Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің шешімімен ұйымдастырылды. Ал 1975-1976 жылдар аралығында мекеме облыстық тарихи-өлкетану музейінің аудандық филиалы ретінде жұмыс істеген. Қазіргі музей ғимаратының құрылысы 1979 жылы басталып, 1982 жылы келушілерге есігін ашты.
Музей Отырар қалашығын археологиялық қазу кезінде табылған құнды жәдігерлер негізінде қалыптастырылып, өңірдің тарихын, мәдениеті мен өркениетін жүйелі түрде зерттейтін және насихаттайтын ғылыми орталыққа айналды. Қорық-музейдің жалпы аумағы 3048,5 шаршы метрді құрайды. Оның қарамағына республикалық маңызы бар 4 археологиялық және жергілікті маңызы бар 216 тарихи ескерткіш кіреді. Бұл нысандар қатарында Отырар оазисінің ежелгі қалалары - Отырартөбе, Құрықтөбе, Көкмардан, Алтынтөбе, Ақтөбе, Жалпақтөбе және Арыстанбаб кесенесі секілді маңызды тарихи орындар бар.
Музей экспозициясы археологиялық және этнографиялық екі негізгі бөлімнен тұрады. Археологиялық бөлімде қола дәуірінен бастап XVII ғасырға дейінгі кезеңдерге жататын жәдігерлер топтастырылған. Бұл бөлімде қыш ыдыстар, тұрмыстық құралдар, жануарлар бейнесіндегі тұмарлар (қошқар, ит, жылқы), егіншілік пен көшпелі мал шаруашылығына қатысты еңбек құралдарының қалдықтары, су және азық-түлік сақтауға арналған гумалар, шамдар, достархандар, құмғандар, шелектер мен керамикалық плиткалар ұсынылған. Сондай-ақ, қала инфрақұрылымының дамуын айғақтайтын су құбыры жүйесінің фрагменттері, мешіттер мен қоғамдық моншаларға қолданылған кірпіштер де ерекше орын алады. Отырардың кеш даму кезеңіне тән бұйымдар қатарында сынғыш фарфор, темір құралдар, алтын, күміс, мыс монеталар, ойылған ағаш панельдер, шыны мен терракотадан жасалған көркем плиткалар бар.
Этнографиялық бөлім XIX-XX ғасырлардағы жергілікті халықтың тұрмыс-тіршілігін сипаттайтын экспонаттармен толықтырылған. Бұл бөлімде көшпелі өмір салтына қатысты тұрмыстық заттар, аңшылық пен балық аулау құралдары, зергерлік бұйымдар (алтын жалатылған белбеу, сырғалар, сақиналар, шолпылар), музыкалық аспаптар, еңбек құралдары және киіз үйдің ішкі жабдықтары көрсетілген. Сонымен қатар, халқымыздың рухани дүниетанымы мен дәстүрлі аңшылық өнерін танытатын сұңқар аулауға арналған заттар да көрермен назарына ұсынылған.
Музей аясында Әбу Насыр әл-Фараби атындағы кітапхана жұмыс істейді. Оның қорында 3000-нан астам басылым, соның ішінде әл-Фараби мен оның шәкірттерінің еңбектері жинақталған. Музей ғылыми-зерттеу және қалпына келтіру жұмыстарымен де белсенді айналысады. 2001 жылы музей Жапония зерттеушілерімен бірлесіп Ежелгі Тараз ескерткіштерін қалпына келтіруге қатысты, ал «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы аясында жүзеге асқан «Ежелгі Отырарды жаңғырту» жобасы шеңберінде археологиялық зерттеулер кең ауқымда жүргізілді. Сырдария жағалауында өткізілген экспедициялар нәтижесінде бұрын белгісіз болып келген 30-ға жуық тарихи ескерткіш анықталып, XIV ғасырдағы шығыс моншасы қалпына келтірілді. Соңғы жылдары Отырар қаласының шығыс қақпасына жүргізілген археологиялық жұмыстар да музей жұмысының ғылыми маңызын арттыра түсті. Осылайша, Отырар мемлекеттік археологиялық музей-қорығы - еліміздің тарихи санасын қалыптастыруда, мәдени мұраны сақтау мен насихаттауда, сондай-ақ келешек ұрпаққа құнды деректерді жеткізуде маңызды рөл атқаратын ғылыми-мәдени мекеме ретінде ерекшеленеді.
