«Жаркент мешіті» сәулет-көркемөнер музейі
«Жаркент мешіті» сәулет-көркемөнер музейі - Қазақстан Республикасының сәулет, өнер және діни мәдениет тарихындағы бірегей әрі аса құнды ескерткіштердің бірі. Бұл ғимарат тек діни ғимарат ретінде ғана емес, сондай-ақ ұлттық қолөнер, құрылыс техникасы мен көркемдік ою-өрнек дәстүрлерінің тоғысқан көрінісі ретінде айрықша маңызға ие. Мешіттің іргетасы 1887 жылы қаланып, 1892 жылы толық аяқталған. Құрылыс жұмыстары сол кездегі Жаркент өңіріндегі көпес, бірінші гильдиялы саудагер Уәлиахун Юлдашевтың басшылығымен жүзеге асқан. Қаржыландыру халық есебінен жиналған қаражат арқылы жүргізілген. Мешіттің архитектуралық жобасын Қытайдың танымал сәулетшісі Хон Пик әзірлеп, құрылыс жұмыстарына тікелей жетекшілік еткен. Оның жобасында Қазақстан мен Орталық Азия халықтарының дәстүрлі құрылыс әдістерімен қатар Қытайдың классикалық архитектуралық үлгілері сәтті үйлесім тапқан.
Кешеннің жалпы аумағы шамамен 1 гектарды құрайды. Жобада бас қақпа, үлкен жұма мешіті, кіші мешіт, ерлер және қыздар медреселері, шаруашылық бөлмелер мен сәнді қоршау дуалдары қарастырылған. Бас қақпа мен оның маңдайшалары ою-өрнектермен және араб әріптерімен жазылған қасиетті аяттармен безендірілген.
Сәулет-көркемөнер музейінің қасбеті дәстүрге сай шығысқа бағытталған. Биіктігі 19 метрлік мұнара мешіттің ең көрнекті архитектуралық элементтерінің бірі болып табылады. Үлкен жұма мешітінің ішкі кеңістігі 1500-1600 адамды сыйғыза алады. Бұл залда он есік, жиырма терезе және мұнараға апаратын баспалдақ орналасқан. Ішкі құрылымында 122 тірек бағана бар, олардың барлығы Іле Алатауындағы сары қарағайдан дайындалған. Бұл ағаштар алдын ала тазаланып, күнге кептірілген, желіммен өңделіп, дәкемен оралып, сыртқы жағы қаракөк бояумен сырланған. Бұл тәсіл олардың беріктігін арттырып, ғасырлар бойы сақталуына мүмкіндік берген.
Кіші жұма мешіті - ұзындығы 11 метр, ені 5 метр, шамамен 150 адамға арналған. Бұл мешіт күнделікті бес уақыт намазға пайдаланылған. Оны қоршай дәліздер орналасқан, ал ол өз кезегінде мешіттің оңтүстік қақпасына тіреледі. Қыздар медресесі осы мешітке жалғасып тұр. Ерлер медресесі болса кешеннің солтүстік жағындағы биік қақпамен біріктірілген. Мешіттің күмбезінің астында имам, мәзін, есепші және медресе ұстаздарына арналған арнайы бөлмелер орналасқан. Бұл да исламдық діни оқу орындарының типтік құрылымына сай келеді.
Сәулет-көркемөнер музейі - дәстүрлі қазақ, ұйғыр, қытай және ислам сәулет элементтерінің тоғысын паш ететін күрделі архитектуралық ансамбль. Оның құрылысында қазақстандық және шетелдік сәулетшілер мен қолөнершілердің еңбегі көрініс тапқан. Қазіргі таңда мешіт ғимараты музей ретінде жұмыс істейді және Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігінің қарауына енгізілген тарихи және мәдени ескерткіштер тізімінде тіркелген. Мешіт ғимараты ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап зерттеушілердің назарын аудартып келеді. Ол туралы алғаш археологиялық және этнографиялық сипаттағы ғылыми еңбектер ХХ ғасырдың 70-жылдарынан бастап жарық көре бастады. Қазіргі уақытта да мешіт кешені отандық және шетелдік сәулеттанушылар мен өнертанушылар үшін маңызды зерттеу нысаны болып табылады.
Сәулет-көркемөнер музейі - бұл қазақ халқының рухани дүниетанымының, қолөнер шеберлігінің және мәдени өзара ықпалдастықтарының айқын көрінісі. Сәулет пен өнерді, дін мен тарихты тоғыстырған бұл ескерткіш ұлттық құндылықтар жүйесіндегі айрықша орны бар мәдени-тарихи нысан болып табылады. Мешіттің музейге айналуы оның тарихи миссиясын одан әрі жалғастырып, көпшілікке діни, көркемдік және тарихи білім берудің маңызды құралына айналып отыр.