«Ботай» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы
«Ботай» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-музейі - Қазақстан Республикасының тарихи-мәдени мұрасын сақтау, зерттеу және насихаттау мақсатында құрылған ерекше маңызға ие ғылыми-мәдени мекеме. Бұл музей Солтүстік Қазақстан облысының Айыртау ауданы аумағында, әлемге танымал Ботай археологиялық ескерткішінің негізінде құрылған. Ботай қонысы - энеолит дәуіріне (б.з.д. IV-III мыңжылдықтар) жататын, адамзат өркениетінің дамуындағы ірі кезеңдердің бірі ретінде танылған бірегей археологиялық нысан. Ең алдымен, бұл мәдениет әлемде алғаш болып жылқыны қолға үйреткен өркениет ретінде белгілі.
«Ботай» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-музейі Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 3 ақпандағы №69 қаулысы негізінде құрылды. Оның басты мақсаты - Ботай мәдениетінің археологиялық ескерткіштерін сақтау, ғылыми зерттеу жүргізу, көпшілікке таныту және музейлендіру жұмыстарын жүзеге асыру.
Ботай мәдениеті - Евразия даласындағы алғашқы отырықшы шаруашылық құрылымдардың бірі. Бұл мәдениеттің өкілдері қыш өндірісін меңгерген, тұрақты тұрғын үйлер салған, аңшылықпен, балық аулаумен және егіншілікпен айналысқан. Алайда Ботай мәдениетін бүкіл әлемге танытқан басты жетістік - жылқыны алғаш рет қолға үйрету фактісі. Археологиялық қазбалар мен палеозоологиялық зерттеулер нәтижесінде жылқы сүйектерінің көптеп табылуы бұл болжамды ғылыми негізде дәлелдеді. Жылқыны көлік және шаруашылық мақсатта пайдалану, оның сүті мен еті үшін өсіру - осы мәдениеттің әлеуметтік-экономикалық құрылымын түбегейлі өзгерткен факторлар болды.
Ботай қонысын жүйелі түрде зерттеу жұмыстары алғаш рет 1980 жылдары археолог В.Ф. Зайберттің жетекшілігімен басталды. Қазба жұмыстары барысында 150-ден астам жер үйдің орны, 300 мыңнан астам қыш, тас және сүйектен жасалған артефакт, жылқы сүйектері мен тұрмыстық бұйымдар табылды. Бұл олжалар Еуразия даласының энеолит дәуіріндегі мәдени-экономикалық жүйесі туралы тың ғылыми мәліметтер берді.
Қазіргі таңда «Ботай» мемлекеттік қорық-музейі археологиялық жәдігерлерді сақтау, қалпына келтіру және ғылыми-экспозициялық жұмыстармен айналысады. Музей экспозициялары бірнеше бағытқа топтастырылған:
1. Археология залы - Ботай мәдениетіне тән тұрмыстық және шаруашылық құралдар, еңбек және аңшылық құралдары, қыш ыдыстар мен әшекей бұйымдар ұсынылған;
2. Жылқы мәдениеті залы - жылқыны қолға үйрету процесі, оның шаруашылықтағы орны мен этнографиялық аспектілері сипатталған;
3. Энеолит дәуірінің диорамалары - сол кезеңдегі тұрғын үй архитектурасы, адамдардың тұрмыс-салты көрнекі түрде бейнеленген;
Ашық аспан астындағы музей - Ботайлықтардың тұрғын үй үлгілерін реконструкциялау арқылы келушілерге сол дәуірдің атмосферасын сезінуге мүмкіндік беріледі.
Қорық-музей археологиялық және тарихи-этнографиялық бағыттар бойынша ғылыми зерттеулер жүргізіп, отандық және шетелдік ғылыми қауымдастықпен ынтымақтастық орнатқан. Сонымен қатар, музейдің базасында жыл сайын далалық археологиялық мектептер, семинарлар, конференциялар және экскурсиялар ұйымдастырылады.
Қорық-музей жас ұрпаққа тарихи-мәдени мұраның маңыздылығын насихаттап, отансүйгіштік рухта тәрбиелеу бағытында да белсенді жұмыс атқарады. Музей ұжымы білім беру мекемелерімен тығыз байланыста жұмыс істеп, тарихи-мәдени бағыттағы бағдарламалар дайындайды.