Абайдың «Жидебай-Бөрілі» мемлекеттік тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық музей-қорығы
«Жидебай-Бөрілі» Абайдың мемлекеттік тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық музей-қорығы - қазақтың ұлы ақыны, ағартушысы, ойшылы және қоғам қайраткері Абай Құнанбайұлының өмірі мен шығармашылық мұрасын сақтауға, зерделеуге және насихаттауға арналған іргелі мәдени-ағартушылық мекеме болып табылады. Бұл музей-қорық тарихи және әдеби-мәдени ескерткіштерді сақтау, оларды ғылыми негізде зерттеу мен көпшілікке таныстыру жұмыстарын жүйелі түрде жүзеге асырады.
Мекеме Қазақ КСР Халық Комиссарлар Кеңесінің 1940 жылғы 1 сәуірдегі қаулысына сәйкес, Абайдың туғанына 95 жыл толуына орай құрылған және сол жылдың 16 қазанында келушілерге есігін ашқан. Қазақстан тарихында бұл алғашқы әдеби-мемориалдық музей мәртебесіне ие мәдени институт саналады. Бастапқы кезеңде музей ақын Семей қаласына келген кезінде уақытша тұрған үйлерде - Бекбай Байысовтың (қазіргі Жамақаев көшесі, бұрынғы Абай көшесі 83) және Еркін Молдабаевтың (қазіргі Бөгенбай батыр көшесі, бұрынғы Комиссар көшесі 132) тұрғын үйлерінде орналастырылды. 1967 жылдан бастап музей көпес Роман Ершовтың тарихи мәні зор үйінде қызмет етуде.
1947-1951 жылдар аралығында музей Қазақ КСР Ғылым академиясының құрылымдық бөлімшесі ретінде жұмыс атқарды. Ал 1990 жылғы 5 сәуірде Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің №141 қаулысымен «Абайдың мемлекеттік тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық музей-қорығы» ретінде қайта құрылды. Бұл шешім Абай Құнанбайұлының 150 жылдық мерейтойын өткізу аясындағы ауқымды ғылыми-мәдени жұмыстармен тығыз байланысты болды.
Қазіргі таңда музей-қорықтың құрамына Семей қаласындағы орталық кешен мен бірнеше өңірлік бөлімшелер кіреді. Қалалық кешен құрамында: Бас музей, Ахмет Риза мешіт-медресесі және әкімшілік ғимарат орналасқан. Сонымен қатар, музей-қорық құрылымына Жидебайдағы Абайдың үй-музейі, Бөрілідегі Мұхтар Әуезовтің музей-үйі, «Шәкәрімнің аңшылық үйі» экспозициясы, «Абай-Шәкәрім» кесене-кешені, көлемі 6400 гектарлық қорық аумағы, Көкбай Жанатаев музейі (Тақыр жерінде), сондай-ақ Абай ауданындағы Құндызды ауылындағы Шәкір Әбеновтің үй-музейі және Үржар ауданының Мақаншы ауылындағы Әсет Найманбаев музейі енеді.
Аталған мәдени мекеме тек музейлік қызметпен ғана шектелмей, ғылыми-зерттеу, экспедициялық, ағартушылық және танымдық бағыттар бойынша да жүйелі жұмыс жүргізіп келеді. Бұл ретте ол Абай мұрасын халықаралық деңгейде таныту, жас ұрпаққа рухани-мәдени құндылықтарды жеткізу ісінде маңызды рөл атқарады. Музей-қорық Қазақстан Республикасының ұлттық руханияты мен тарихи жадысының маңызды орталығы ретінде айрықша маңызға ие