Ф.М. Достоевскийдің әдеби-мемориалдық музейі

Ф.М. Достоевскийдің әдеби-мемориалдық музейі 1971 жылы 7 мамырда қазіргі Достоевский көшесінде орналасқан, бұрынғы пошташы Лепухинге тиесілі үйде құрылды. Жазушы бұл үйде 1857 жылдан 1859 жылға дейін, екі жарым жыл бойы өмір сүрген. Қаланың дәл орталығында орналасқан, жазда жасыл жапыраққа, қыста қар жамылғысына көмкерілген бір жарым қабатты ағаш үй жазушының өмірі мен шығармашылығының үнсіз куәсіндей әсер қалдырады. Қазақстан аумағындағы, нақтырақ айтқанда, Ресей шекарасынан тыс орналасқан жалғыз әдеби-мемориалдық музейдің негізі осы тарихи үйден бастау алады. Бұл ғимарат бүгінде Семей қаласының тарихи-мәдени кеңістігіндегі аса құнды нысандардың біріне айналған.

1971 жылы музей қызметінің жаңа белесі басталды. Сол жылы жазушының 1857 жылғы 27 шілдеде батальон командиріне өгей ұлы Павелді Омбы кадет корпусына оқуға жіберу жөнінде жазған рапорты табылып, музейдің ғылыми құндылығы арта түсті. Қор жүйелі түрде толықтырылып, музейдің ағартушылық және мәдени-эстетикалық қызметі кеңейе түсті.

1972 жылы облыс басшыларының бастамасымен музейді кеңейту туралы шешім қабылданып, әдеби экспозиция, қор сақтау орны, кино залы және ғылыми кітапханасы бар жаңа ғимарат салу жоспарланды. Бұл идеяны қоғамның әртүрлі өкілдері қолдап, ерекше ықылас танытты. Жобаның авторы, сәулетші В.Власов, ғимарат нобайының 27-нұсқасы қабылданғанын атап өтеді. Семей қаласының тұрғындары дәстүрлі үлгідегі емес, өзіндік ерекшелігі бар бірегей музей жасауға ұмтылды.

Музей-ескерткіш тұжырымдамасы осы идеяның нәтижесінде туындады. Жаңа ғимарат «ашық кітап» формасында жобаланып, қабырғалардағы үзік сызықтар-парақтарды, ал олардың шеті-кітаптың түбін бейнелеуге тиіс болды. Жергілікті билік пен музей ұжымының тынымсыз еңбегінің арқасында құрылыс 1976 жылы аяқталды. Жаңа ғимарат пен тарихи үйді байланыстыратын шыны фойе өткен мен бүгіннің сабақтастығын көркем бейнелейді.

Музей интерьерін безендіруге Ленинградтағы Мухин атындағы көркемөнер және өнеркәсіп училищесінің түлектері: В. Одноколкин, Г. Козлитин, В. Гукасов және С. Широков шақырылды. Олар сәулет өнері, монументалды және сәндік-қолданбалы өнер, экспозициялық шешімдердің синтезін басты идея ретінде ұстанды. Экспозициялар «Шығармашылық», «Жазушының кабинеті», «Достоевский Петербургте» сияқты тақырыптармен ұсынылып, жазушы өмір сүрген және шығармаларын жазған ортаны бейнелеуге бағытталды.

Экспозицияның ішкі мазмұны Достоевский мен оның кейіпкерлерінің ішкі жан дүниесін ашуға арналған. «Өлі үй», «Қан», «Тер», «Жас», «Тоғысу» атты көркем композициялар осы идеяны жүзеге асырады. Музейдің рельефтік қабырға суреттері келушілерге жазушының күрделі рухани әлемін түсінуге қажетті эмоционалды әсер сыйлайды.

Музей кешенінің аумағында мүсінші Д. Эльбакидзе жасаған Ф.М. Достоевский мен Ш.Ш. Уалиханов қос қола мүсіні орнатылып, көркемдік композицияны толықтырды.

Музейдің алғашқы экспозициясы 35 жылдан астам уақыт бойы қызмет етті және келушілерге терең әсер қалдырды. Дегенмен, уақыт талабына сай, Ф.М. Достоевский мұрасына жаңа көзқараспен қарау қажеттілігі туындап, заманауи жабдықталған жаңа экспозиция жасау қажетті болды. Бұл мақсатта экспозициялық топ бұрынғы көркем композицияларды сақтай отырып, оларды бүгінгі көрерменге бейімдеуді басты міндет етіп қойды. Жаңа экспозицияны жасау және жобалау жұмыстары үш жылға созылып, 2011 жылдың қазан айында келушілерге есігін айқара ашты.

Бүгінде музей елу жылдан астам уақыт бойы тынымсыз ғылыми және мәдени қызмет атқарып келеді. Ол әлемнің түкпір-түкпірінен жазушы шығармашылығына қызығушылық танытқан оқырмандар мен зерттеушілердің зиярат орнына айналған. Жыл сайын музейге 17 000-нан астам адам келіп, 1500-ден астам экскурсия мен іс-шара ұйымдастырылады.

Музей өзінің өмір сүру жылдары ішінде бірегей музейлік коллекцияларды жинақтай отырып, құнды мұралар қорының иесі атанды. Қазіргі уақытта қорда 26 000-нан астам экспонат сақталған. Оның ішінде жазушы мен оның замандастарына тиесілі қолтаңбалары бар кітаптар, 19-20 ғасырлардағы мерзімді басылымдар, қолжазбалар, сирек фотосуреттер мен құжаттар, көрнекі материалдар және тұрмыстық заттар бар.

Сирек кітаптар қорында библиографиялық тұрғыда аса құнды саналатын басылымдар жинақталған. Олардың қатарында: «Жастықтың адал айнасы» (1717 ж.), «Марменталл мырзаның ақыл-кеңес беретін ертегілері» (1787 ж.), Н.М. Карамзиннің «Ресей мемлекетінің тарихы» (1818 ж.), XVII-XIX ғасырлардағы қасиетті кітаптар және басқа да бірегей еңбектер бар.

Қолтаңбалар жинағында әлем халықтарының он алты тілінде жарық көрген 600-ден астам том жинақталған. Бұл басылымдар - әдебиеттанушылар, жазушылар мен мәдениет қайраткерлерінің сыйға тартқан кітаптары.

Музейде сонымен қатар көркем графика мен кескіндеме туындыларының сирек кездесетін топтамасы бар. Олардың қатарында В. Матэ, Н. Рундальцева, В. Кауэльбах, Е. Бём, М. Ройтер, А. Корсаков, Е. Ключевский, В. Вильнер, С. Косенков, А. Ушин, В. Мишин, Е. Сидоркин сынды суретшілердің жұмыстары кездеседі.

Мемориалдық үйдің бірінші қабатында «XIX ғ. соңы-XX ғ. басындағы интерьер» атты тұрақты қор көрмесі жасақталған. Осы жылдар ішінде музейде ауқымды ғылыми-зерттеу және экспозициялық жұмыстар жүргізілді. Жазушының Семей кезеңіне (1854-1859 ж.ж.) қатысты деректер ең көп зерттелген. Бұл бағыттағы зерттеулер негізінде ірі баяндамалар мен ғылыми мақалалар дайындалып, халықаралық жинақтарда жарық көрді.

Музей тек стационарлық көрмесімен ғана емес, сонымен қатар жыл сайын ұйымдастыратын 15-тен астам уақытша көрмелерімен де танымал. Бұл көрмелер музей қорындағы және жеке коллекцияларға тиесілі материалдар негізінде ұйымдастырылады.

Музей қызметкерлері Мәскеу, Ескі Русса, Новокузнецк, Барнаул және өзге де қалалардағы халықаралық ғылыми форумдарға үнемі қатысып отырады. Қазақстандағы Достоевский музейі бүгінгі таңда әлемдік мәдени процестің ажырамас бір бөлігіне айналып, достоевскийтану саласындағы пікір алмасу алаңына айналып отыр.

2017 жылы «Қасиетті Қазақстан» ғылыми-зерттеу орталығының ғылыми-сараптамалық кеңесінің шешімімен Ф.М. Достоевскийдің әдеби-мемориалдық музейі Қазақстанның 100 киелі нысандарының қатарына енді.