Долинка кентіндегі саяси қуғын-сүргін құрбандарын есте сақтау музейі

Долинка кентіндегі Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу музейі - Қазақстандағы тоталитарлық жүйенің жазалау саясаты мен ГУЛАГ жүйесінің құрамдас бөлігі болған Қарлаг (Қарағанды еңбекпен түзеу лагері) тарихын кешенді түрде зерттеп, көпшілікке танытатын бірегей ғылыми-ағартушылық және мәдени мекеме. Бұл музей - саяси репрессиялар құрбандарына тағзым ету мен тарихи әділеттілікті қалпына келтіру бағытындағы мемлекеттік саясаттың көрінісі.

Музей Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Н. Ә. Назарбаевтың 2001 жылғы арнайы тапсырмасына сәйкес құрылды. Алғашында, 2001 жылдан 2011 жылға дейін, музей Қарлагтың жалдамалы қызметкерлеріне арналған бұрынғы емхана ғимаратында орналасқан. 2011 жылдан бастап музей тарихи маңызға ие нысан - 1933-1935 жылдары мыңдаған тұтқындардың күшімен салынған Қарлаг басқармасының әкімшілік ғимаратына көшірілді. Бұл ғимарат тоталитарлық жүйенің құрылымын бейнелейтін архитектуралық және тарихи ескерткіш ретінде маңызды.

Музейдің жалпы ауданы - 3326,6 шаршы метрді құрайды. Келушілерге екі қабатқа орналасқан 20 экспозициялық зал ұсынылған. Негізгі залдар:

1. «Қазақстандағы аштық» зал - Бұл залда 1931-1933 жылдардағы ұжымдастыру салдарынан туындаған жаппай ашаршылықтың тарихи себептері мен салдары бейнеленеді. Архивтік құжаттар, фотосуреттер мен тірі куәгерлердің естеліктері арқылы аштық жылдарындағы халық трагедиясы баяндалады.

2. «Карлагтың құрылу және қызмет ету тарихы» залы - Қарлаг жүйесінің пайда болу алғышарттары, оның ГУЛАГ жүйесіндегі орны, ұйымдастырушылық құрылымы мен басқару әдістері таныстырылады. Мұнда алғашқы тұтқындардың тіркелуі, лагерь карталары мен бұйрықтар көрсетіледі.

3. «Карлагтың шаруашылық құрылымы» залы - Бұл залда тұтқындар еңбегінің экономикалық мақсатта қалай пайдаланылғаны, олардың ауыл шаруашылығы, құрылыс, өнеркәсіп салаларындағы жұмыстары баяндалады. Карлагқа қарасты ферма, зауыт, шеберханалар туралы деректер бар.

4. «Әйелдер мен балалардың лагерьдегі тағдыры» залы - Қарлагта отырған әйелдер мен олардың балаларының ауыр тағдыры бейнеленеді. Бұл залда әйелдер камералары, балаларға арналған киімдер мен ойыншықтар, тұтқын аналардың хаттары мен жеке заттары ұсынылған.

5. «Халықтарды күштеп қоныс аудару» залы - 1930-1950 жылдар аралығында Қазақстанға қоныс аударылған корей, неміс, поляк, шешен, ингуш және басқа да этностардың тарихы ұсынылған. Олардың тұрмыс жағдайлары, қоныстану кезеңдері мен қиындықтары архивтік құжаттар және фотосуреттермен дәлелденген.

Экспозициялар Қарлагтың әлеуметтік, саяси және экономикалық рөлін, тұтқындардың күнделікті өмірін және олардың еңбегін, сондай-ақ лагерьде болған әйелдер мен балалардың трагедиясын ашып көрсетеді.

Музей қорында 15 000-ға жуық экспонат бар, оның ішінде 6000-нан астамы түпнұсқа тарихи жәдігерлер. Олардың қатарында:

• Тұтқындардың жеке заттары, фотосуреттері, хаттары, құжаттары;

• Карлагта өндірілген еңбек құралдары мен тұрмыстық бұйымдар;

• Лагерь тұтқындарының қолымен жасалған көркем және қолданбалы өнер туындылары;

• Кеңестік үгіт-насихат материалдары: жалаулар, плакаттар, бюсттер;

• Қарлагтың мәдени өміріне қатысты сирек кездесетін газеттер мен жазбалар: 1934 жылғы «Путевка», 1935 жылғы «GanaGol» газеттері;

• Тұтқынның латын әріптерімен жазылған жеке күнделігі;

• Репрессияланған суретшілер П.И. Реченский, Л.П. Андреюк, Л.Э. Гамбургер сынды тұлғалардың сирек туындылары;

• 1920-1930 жылдардағы қазақ тұрмысының материалдық мәдениет үлгілері;

• Тұтқындар жасаған рушниктер, кестелер, музыкалық аспаптар;

• Жөндеу-механикалық зауытында тұтқындардың қолымен жасалған бұйымдар.

Музейдің жертөлесінде тергеу изоляторының тарихи инсталляциясы жасалған. Мұнда келесі көріністер ұсынылған:

• Карцер;

• Ерлер мен әйелдерге арналған камералар;

• Тергеушінің кабинеті;

• Азаптау камерасы;

• Жауап алу және құжат рәсімдеу бөлмелері.

Барлық бөлмелер балауыздан жасалған фигуралармен (тұтқындар, тергеушілер, күзетшілер) жабдықталған, бұл келушілерге сол кезеңнің атмосферасын шынайы сезінуге мүмкіндік береді.

Музей жанында саяси қуғын-сүргін тарихын зерттеу орталығы жұмыс істейді. Бұл орталық қазақстандық тарихшылардың зерттеулерін, архивтік құжаттарды жүйелеуді, ғылыми айналымға енгізуді жүзеге асырады. Ғылыми қызметкерлер республикалық архивтерде зерттеу жұмыстарын жүргізіп, Карлаг тарихының беймәлім беттерін ашуға тырысады.

Музей тұрақты түрде қоғамдық-тарихи іс-шаралар ұйымдастырады:

• Репрессия құрбандарымен және олардың ұрпақтарымен кездесулер;

• Ашаршылық пен қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күніндегі митингілер мен конференциялар;

• Мектеп және ЖОО оқушыларымен тарихи-танымдық сабақтар;

• «Музейдегі түн» халықаралық акциясы аясында театрландырылған экскурсиялар (жыл сайын 18 мамырда).

Долинкадағы Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу музейі - тоталитарлық жүйе құрбандарына тағзым етудің, тарихи жадыны сақтау мен ұрпақ санасында әділ тарихи пайым қалыптастырудың маңызды рухани және ғылыми-мәдени орталығы. Ол тек Қарлаг жүйесінің ғана емес, жалпы XX ғасырдағы Қазақстан тарихының қаралы беттерін терең әрі шынайы түрде көрсету арқылы қоғамдық санада өткеннің тағылымын сақтауға және әділеттілікке негізделген болашаққа қызмет етеді.